TiensTiens

De stad is een bedrijf!

(foto: Freddy Willems)

Autonome Gemeentebedrijven of AGB’s: de term ligt niet echt lekker in het oor. Wie geïnteresseerd is in stadsontwikkeling en in Gent woont zal nochtans zeker al eens gehoord hebben van het AG SOB, ofte Autonoom Gemeentebedrijf ‘Stadsontwikkelingsbedrijf Gent’. Wij kwamen het begrip alleszins al talloze keren tegen in het Gentse Stadsmagazine, reden genoeg om ons af te vragen wie of wat erachter schuil gaat.

Een beetje voorgeschiedenis

De trend om publieke diensten door overheidsbedrijven of private bedrijven te laten uitvoeren dateert van eind de jaren ’80. Lange tijd werd de twintigste eeuw beschouwd als een eeuw van nationalisaties. Ook in België werden een aantal belangrijke ondernemingen genationaliseerd - zoals bijvoorbeeld de spoorwegen in 1926 - en werden er overheidsbedrijven opgericht zoals Belgacom, luchthavenuitbater BIAC, de ASLK en Sabena.

In de jaren ’80 veranderden de opvattingen van de Europese regeringen en instanties echter radicaal. Door de economische crisis daalden de inkomsten van de overheden en privatiseringen waren een ideale manier om hun budget niet in het rood te laten gaan. Het idee dat de overheid een inefficiënt en slechte beheerder zou zijn, ondersteunde deze privatiseringen: om een goede dienstverlening te bekomen, moesten overheidsdiensten verzelfstandigd of geprivatiseerd worden.

In de jaren ’90 werd nog slechts sporadisch genationaliseerd. Als dit wel gebeurde, was het om de schulden van noodlijdende bedrijven over te nemen. Privatiseringen daarentegen gebeurden massaal en over heel Europa. In België zagen we dit gebeuren met Belgacom, BIAC en de ASLK. Het is in deze context dat we de oprichting van autonome gemeentebedrijven moeten situeren. Een belangrijke nuance: men noemt deze gedeeltelijke terugtrekking van de overheid geen privatisering, maar een ‘externe verzelfstandiging’.

Wat zijn die AGB's?

Het AG SOB in Gent (het Autonoom Gemeentebedrijf ‘StadsOntwikkelingsBedrijf Gent’) is één van de 93 huidige autonome gemeentebedrijven. Deze AGB's werden opgericht vanaf 1995, toen ze wettelijk mogelijk gemaakt werden. Autonome gemeentebedrijven kunnen verschillende functies vervullen. Het gaat om gemeentelijke taken van industriële of commerciële aard die de gemeente kan uitbesteden aan het gemeentebedrijf. De grote meerderheid (78 percent) van de bestaande autonome gemeentebedrijven staat in voor het beheer van vastgoed en stadsprojecten, zoals het AG SOB in Gent en VESPA in Antwerpen, maar er zijn er ook voor recreatie (13 percent), elektriciteit (3 percent), parkeerbedrijven (1 percent) en havenbeheer. De AGB’s hebben een belangrijke functie in de uitvoering van het stedelijke beleid. Vreemd genoeg bepaalt “artikel 41 van de grondwet dat de gemeente die taken niet mag delegeren. Strikt gesproken zijn gemeentelijke vzw's of autonome gemeentebedrijven dus illegaal. Toch gedoogt de overheid het bestaan van dit soort autonome structuren.” (Karl Van Den Broeck, Knack)

De populariteit van autonome gemeentebedrijven is sterk gestegen sinds 2003: toen waren er 23, nu zijn er dus al 93. Het aantal gewone gemeentebedrijven daarentegen is afgenomen, in 1970 waren er 69, in 2005 nog 36.

Gewone gemeentebedrijven bestaan al sinds 1946. Het grote verschil tussen gewone en autonome gemeentebedrijven is dat gewone gemeentebedrijven hun begroting moeten laten goedkeuren door de gemeenteraad en dat zij geen aparte rechtspersoonlijkheid hebben. Dat wil zeggen dat er bij gewone gemeentebedrijven een heel gedetailleerde controle is op de uitgaven en inkomsten, en dat de gemeente de volledige verantwoordelijkheid blijft dragen. Bij een autonoom gemeentebedrijf is dit niet het geval.

Het is wel zo dat minstens de helft van de bestuursraad van een autonoom gemeentebedrijf uit leden van de gemeenteraad moet bestaan, en dat elke politieke fractie de mogelijkheid heeft om daarin vertegenwoordigd te zijn. De gemeente behoudt dus wel de controle over de autonome gemeentebedrijven - althans, dat is de bedoeling.

De wetgeving waarmee men autonome gemeentebedrijven kan oprichten is in eerste instantie echter niet gecreëerd om allerhande openbare diensten te gaan verzelfstandiging. Ze werd in 1995 specifiek gecreëerd om van het havenbedrijf van Antwerpen een autonoom gemeentebedrijf te kunnen maken. Ook in Gent en Oostende werden gelijkaardige havenbedrijven opgericht, maar daarnaast werd er weinig gebruik gemaakt van de wetgeving. Pas na de gemeenteraadsverkiezingen van 2000 werden de nieuwe mogelijkheden echt ontdekt door de gemeenten, en kwam het oprichten van autonome gemeentebedrijven in een stroomversnelling. Sinds ze in 2003 ook onteigeningsbevoegdheid kregen, zijn ook de autonome gemeentebedrijven voor vastgoed en stadsprojecten erg populair. De voordelen van autonome gemeentebedrijven zijn op het eerste zicht dan ook niet min.

Voordelen van een Autonoom Gemeentebedrijf

Autonome gemeentebedrijven kunnen in tegenstelling tot gemeenten de btw die ze betalen, recupereren. Wanneer een gemeente bijvoorbeeld een zwembad bouwt via een autonoom gemeentebedrijf kan ze tot 21% besparen, en ook op de uitbating ervan kan ze de btw recupereren door de oprichting van een autonoom gemeentebedrijf.

Een ander vaak aangehaald voordeel is de vlottere interne besluitvorming en werking van autonome gemeentebedrijven. Een autonoom gemeentebedrijf heeft eigen bestuursorganen en ontwijkt op die manier de vaak langdurige gemeentelijke besluitvorming. Het enige waaraan het autonoom gemeentebedrijf zich moet verbinden, is het nastreven van het maatschappelijke doel waarvoor het werd opgericht. De vraag is of dit laatste voordeel nu net ook niet één van de grootste nadelen is van autonome gemeentebedrijven. Sommigen menen alvast van wel.

Een private overheid?

“Er schuilen enorme gevaren in deze evolutie. Een gemeente is geen bedrijf dat winst moet maken. Een gemeente is een openbaar bestuur dat te allen tijde verantwoording moet afleggen aan de gemeenteraad en, uiteindelijk, aan de kiezer.” (Karl Van Den Broeck, Knack)

Democratie vereist openbaarheid (mensen moeten de besluitvorming kunnen zien). Belangrijk hierbij is de gemeenteraad. Vroeger kwamen bestuurskwesties over het havenbedrijf en het stadsontwikkelingbedrijf in de gemeenteraad, waardoor men zorgvuldig en uitgebreid kon interpelleren. In het nieuwe gemeentedecreet heeft men de kans verkeken om de gemeenteraadsleden een adequaat statuut en salaris te geven om hun controlefunctie naar behoren te kunnen vervullen. Deze controlefunctie, die zo noodzakelijk is, staat steeds meer onder druk.

Filip De Bodt, gemeenteraadslid voor de onafhankelijke rood-groene partij LEEF! in Herzele zegt het volgende over het gebrek aan democratie in de AGB’s: “De directie van een AGB is in meer dan 75% van de gevallen het schepencollege, de oppositie wordt dus buitenspel gezet. De uitvoerende macht gebruikt AGB’s om af te zijn van de lastposten zoals ik, die een boekhouding kritisch kunnen doorlichten.”

Volgens De Bodt worden de raden van bestuur van de AGB’s vooral bevolkt door die gemeenteraadsleden die het college van burgemeester en schepenen positief gezind zijn, kritische stemmen worden er buiten gehouden: “In de AGB zitten alle partijen. Maar in de raad van bestuur beslist een gesloten vergadering over het reilen en zeilen van de AGB. De beslissingen vinden dus niet langer plaats op het openbare forum dat een gemeenteraad is. Op dat openbare forum zou een dissidente vld-er of spa-er misschien nog zijn steun verlenen aan een kritische stem, maar in het AGB niet, want de schepenen die erin zetelen zijn zorgvuldig uitgekozen.”

Een hierbij aansluitende kritiek: in een AGB is de druk om niet al te veel tegen te werken veel groter dan in de gemeenteraad. Dit is eigen aan de bedrijfscultuur: de nadruk ligt op de realisaties en niet op democratische besluitvorming.

Een voorbeeld. Het gevaar bestaat dat Autonome Gemeentebedrijven zoals het AG SOB in Gent zich lostrekken van het via de gemeenteraad geplande beleid. Bij het project van de Oude Dokken ging het AG SOB bijvoorbeeld tegen de gemeenteraad in. De wedstrijd die werd uitgeschreven voor het project “Oude Dokken” en werd gewonnen door OMA, was in overeenstemming met het RSG (Ruimtelijk Structuurplan Gent). De uiteindelijke wedstrijduitwerking daarentegen ging veel verder. Waar eerst het project beperkt bleef tot de Koopvaardijlaan, besliste het AG SOB dit uit te breiden naar de Afrikalaan.

Ook de ‘participatiedag’ die georganiseerd werd in het ICC was duidelijk geen inspraakmoment georganiseerd door de Gebiedsgerichte Werking, maar een promopraatje georganiseerd door het AG SOB.

Makkelijker aangenomen, makkelijker ontslagen

Ook een belangrijke kritiek, vanuit een heel andere hoek ditmaal: via AGB’s worden mensen die vroeger voor de gemeenten zouden werken nu onder andere – lees: meer precaire – statuten, pensioenen en loonregelingen tewerkgesteld. Ze worden makkelijke aangenomen, maar ook makkelijker ontslagen. (Karl Van den Broeck in Knack).

Toch staan sommige mensen ondanks deze gevaren op de barricades. Sommigen pleiten zelfs voor een uitbreiding van het aantal AGB’s. “In het lokaal bestuur van de toekomst, zoals Bauwens dat ziet (de stafmedewerker bij de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG), nvdr), stippelt het gemeentebestuur de hoofdlijnen uit en wordt de uitvoering maximaal gedecentraliseerd naar verzelfstandigde en geresponsabiliseerde satellieten.” ( De Tijd, 15 september 2006 ).

Hopelijk wordt dan wel nagedacht over democratische controle en representatieve vertegenwoordiging van de gemeenteraadsleden. Het is niet omdat een democratische bureaucratie ooit bedenkingen en problemen met zich meebracht, dat een beleid met een vlottere besluitvorming, maar onttrokken aan de openbaarheid, alle heil zal brengen...

PASCAL DEBRUYNE & ELIAS VLERICK