TiensTiens

Wilfried Morbee, beter gekend als John Massis, was een man met een plan: hij wilde de sterkste mens ter wereld worden. Onder massale publieke belangstelling brak hij het ene record na het andere. Hij tilde met zijn tanden auto's op, verplaatste treinen en hield opstijgende helikopters aan de grond. Maar het vrat aan Massis dat hij niet kon leven van zijn stunts. Hij fulmineerde tegen de media, probeerde zijn eigen politieke partij uit de grond te stampen en belandde uiteindelijk totaal vereenzaamd in de psychiatrie. Op 11 juli 1988 (de Vlaamse Feestdag!) ontsnapte hij uit de instelling Dr. Guislain om een dag later de hand aan zichzelf te slaan. In zijn theatermonoloog Massis, the Musical gaat Johan Heldenbergh op zoek naar de mens achter Massis. Tegelijk trekt de acteur zijn mond open over de groeiende haat in de maatschappij. Het resultaat is een even ontwapenend portret als een vlijmscherp statement, dat in het licht van de voorbije verkiezingen des te actueler is gebleken. Nu het stuk aan zijn tweede tournee begint, gingen wij op zoek naar de mens achter Johan Heldenbergh. Een gesprek over Massis, de media, politiek, Vlaanderen en Disneyland.

> Hoe ben je op het idee gekomen om John Massis opnieuw tot leven te brengen?

"Ik vond die man vreselijk ontroerend. Toen ik klein was heeft hij me eens opgetrokken in één van zijn acts. Hij riep ook altijd zo luid, tegen alle grote mannen. Als kind maakte dat echt indruk, vooral omdat hij er niet uitzag als een sterke man. Later heb ik van Jan Decleir een anekdote gehoord over de Leeuw van Vlaanderen. John Massis kreeg een klein rolletje in de film, een sterfscène. Verontwaardigd brulde hij: "John Massis sterft niet!". Dat vond ik bijzonder intrigerend, daar wou ik iets mee doen.

Ik wou het ook over de media hebben. De media mogen zeggen wat ze willen, maar ze zijn wel verantwoordelijk voor de gevolgen ervan. Denk maar aan hoe John Massis geworden is, aan de manier waarop hij zo schrijnend aan zijn einde is gekomen, maar ook aan de sfeer die hier in Vlaanderen hangt... Ik kan me daar bijzonder kwaad over maken. Er wordt een sfeer gecreëerd van wantrouwen en menselijke corruptie. Ik wil geen moraalridder spelen, maar ik vind dat je zo niet met mensen mag omgaan. Je kan altijd wel iemand vinden die voor de camera wil zeggen dat hij graag heeft dat op zijn gezicht gekakt wordt, maar je moet dat gewoon niet doen. Die persoon heeft kinderen, die kinderen gaan naar school en onze maatschappij zit zo in elkaar dat zoiets een litteken is voor de rest van hun leven. Het gemak waarmee zulke dingen gemaakt worden voor televisie is schrijnend. En iedereen kijkt daarnaar!

Massis the Musical is tenslotte geschreven vanuit een soort woede. Ik was als jonge gast tamelijk geëngageerd, maar opeens rolde ik in een theatercarrière die me voor bijna honderd procent in beslag nam. Eind 2001 werd mijn dochter geboren. Als dat kind er is, gaat het niet meer over jezelf. Dan wordt het sluimerende gevoel van woede bij het bekijken van het journaal ineens problematisch. Zo is Massis the Musical ontstaan."

> Massis the Musical is een geëngageerd en vrij politiek getint stuk, dat bovendien bewust niet in de grote cultuurhuizen werd opgevoerd, maar in kleine, lokale toneel- en parochiezalen. Waarom?

"Ik ben nu tien jaar bezig, en ik zie steeds dezelfde mensen in het theater. Als je van de staat subsidies krijgt, moet je als gezelschap je best doen om een zo ruim mogelijk publiek aan te spreken. Theater heeft bovendien een sociaal aspect, en dat betekent niet louter het samenbrengen van mensen, maar ook iets vertellen over de omgeving waarin je leeft. Als theatermaker heb je een stem, en mensen met een stem moeten die gebruiken, zeker in deze tijden. Met Massis heb ik zeer bewust geprobeerd om de gewone mens in de zalen te krijgen en aan het denken te zetten."

> Denk je dat je effectief mensen aan het denken gezet hebt? Heb je reacties gekregen die daar op wijzen?

"Ik denk dat er in totaal vijf toeschouwers naar mij toe gekomen zijn om te zeggen: "Wel, ik stem al vijf jaar voor 't Blok, maar deze keer ga ik het niet doen." Ik doe nu weer een nieuwe tournee van Massis, maar ik moet me er echt voor opladen. Eigenlijk heb ik er geen zin meer in na de uitslag van de laatste verkiezingen. Behalve in Gent, waar ik voor de verkiezingen mijn tournee ben begonnen (lacht). Nu ja, eenentwintig procent Vlaams Blokkiezers was ook niet goed, maar we zijn nu officieel toch de meest progressieve stad van Vlaanderen."

> Op een bepaald tijdstip in de voorstelling verbrand je de Vlaamse vlag. Niet iedereen kon dat smaken. Zijn er veel mensen de zaal uitgelopen op dat moment?

"Oh, zelfs daarvoor al, vaak onder luid boegeroep. Mensen worden daar blijkbaar heel kwaad over. Ik heb daar maar één antwoord op, en dat is wat ik ook al in de voorstelling duidelijk zeg, namelijk hoeveel ik van Vlaanderen houd. Ik ga niet graag op reis, omdat ik dan heimwee krijg. Als ik uit een vliegtuig stap en het is grijs weer, dan voel ik me echt goed. Het is toch thuis. Ik ken dat echt, zo'n thuisgevoel. Ik vraag me alleen af waarom je daarop trots zou moeten zijn? Welke verdienste heb je eraan dat je hier geboren bent? Dat is gewoon puur 'chance'. Met het in brand steken van de Vlaamse vlag bedoel ik alleen maar: als ons Vlaams gevoel en ons nationalisme zo bekrompen en intolerant moeten zijn... Dat kan niet."

Wel Vlaming, geen bange blanke man?

"Als ze mij vragen of ik verstoken ben van enige vorm van racisme zeg ik "neen". Ik vecht daartegen, maar het gevoel is wel aanwezig. Als ik door Brussel loop en er komen vier jonge Marokkanen op me af, denk ik ook van "o jee". Maar dat is normaal en menselijk. Elke maatschappij heeft last met de onderlaag van zijn bevolking. En die mensen zitten nu in die laag, door omstandigheden die voor een groot stuk aan onszelf liggen.

Ik kom uit Ledeberg, toen ik klein was de dichtstbevolkte gemeente van België. De eerste gemeente waar bendes met vuurwapen aan de slag waren. Maar daar woonden dan misschien twee Turken! Ik bedoel: vroeger was er ook criminaliteit. De mensen vergeten dat in die kleine rijhuisjes waar nu Marokkanen en Turken wonen, vroeger de arme, werkloze of drugsdealende Belgen samenhokten."

> Heb je Massis geschreven vanuit een bewust politiek engagement?

"Let op: ik noem het geen politieke voorstelling. Voor mij gaat politiek over dossiers. Het is wel een geëngageerde voorstelling. Ik zou dolgraag eens debatteren met Filip De Winter en van die gasten, maar ik zou weigeren om te debatteren over politiek. Ik zou er eens op mijn niveau mee willen debatteren. Gewoon, de simpele vaststelling van, je bent een slechte mens als je zo denkt. Je bent gewoon slecht, crapuul. Zo naïef en eenvoudig wou ik het stellen.

Beeld je toch eens in dat je geboren wordt in Soedan. Wat zou jij doen als je toeristen ziet passeren die alles hebben, terwijl je vrouw ligt te sterven van dorst? Die absurditeit! Ik snap niet dat mensen zich daar niet in kunnen verplaatsen. Hoe kan je nu zeggen dat de mensen die naar hier komen sowieso profiteurs zijn? De cijfers zijn er toch? De helft van de kinderen in de wereld kunnen geen kind zijn, omdat hun ouders aan AIDS gestorven zijn, omdat ze moeten werken, omdat ze kindsoldaten zijn, honger hebben... Tegenover dat enorme getal kan je alleen heel simpel, heel menselijk zeggen: sta daar toch eens bij stil."

> John Massis richtte ooit een politieke partij op waarmee hij opkwam voor de gemeenteraadsverkiezingen. Wat vind je van zijn programmapunten?

"Eén van zijn belangrijkste punten was om het vliegveld van Sint-Denijs-Westrem af te smijten, en er een Disneyland Europa van te maken. 6500 jobs! Klinkt belachelijk, maar vijf jaar later werd het effectief afgebroken en nu staat daar Flanders Expo. En negen jaar later staat Disneyland in Parijs! Voor hetzelfde geld was - God sta ons bij - Disneyland in Gent gevestigd en had Massis zijn 6500 jobs. En dan kon hij daar optreden natuurlijk.

In feite was het programma van Massis heel egocentrisch. Ik neem hem dat allemaal niet kwalijk. Die mens was ten eerste zo opgevoed, hij kwam uit de harde circuswereld, en bovendien zat hij ook met die paranoia en schizofrenie."

Kan de echte John Massis nu opstaan?

> In je voorstelling gebruik je John Massis, die zelf al een personage was, om je eigen mening te verkondigen. Hoe denk je dat de echte John Massis zou staan tegenover jouw boodschap en werkwijze?

"Ik heb aan veel mensen die hem kenden die vraag ook gesteld, omdat ik daar schuldgevoelens over had. Ik protesteer tegen de manier waarop de media eender wie gebruikt voor doeleinden die niets met die persoon te maken hebben, maar eigenlijk doe ik precies hetzelfde. John Massis was tijdens zijn leven een echte flamingant! Hij heeft bijvoorbeeld ooit geweigerd om in een show voor de Amerikaanse NBC met zijn stunt te beginnen vooraleer er naast de Amerikaanse ook een Vlaamse vlag werd gehesen. Maar al zijn vrienden zeggen mij dat hij nu geen flamingant meer zou zijn. Die strijd is gestreden.

Zijn beste vriend Joe Alcatras vertelde me dat ze na een optreden in Marokko bleven slapen bij een gezin uit de buurt. Iedereen sliep in dezelfde ruimte, in een huis zonder ramen of deuren. Met het geld dat ze na de voorstelling kregen, kochten ze ramen en deuren en zetten die er de dag zelf nog in. Ook ging hij elk jaar mee als foerier met de Scouts. Massis spaarde een deel van het weinige geld dat hij verdiende op. Zo kon hij elk jaar enkele kinderen die het moeilijk hadden mee op kamp nemen. Dat bewijst toch dat ik er niet ver naast ben."

> Een laatste vraag. Stel: je bent almachtig en krijgt carte blanche om je ideale, utopische stad te creëren. Hoe zou die er dan uitzien?

"Veel theaters en cinema's, weinig hoogbouw, kleine kleurrijke straatjes en een brede boulevard waar mensen samenkomen. Niemand zou heel rijk zijn en niemand heel arm. Heel rijke mensen geven aan de minder rijken het gevoel dat ze arm zijn - dat is een beetje de communist in mij die bovenkomt. En er zouden geen kerken zijn, en geen moskeeën.

Het is zo gemakkelijk om te geloven. Alles is de schuld van God of Allah of Satan. Dat is toch veel gemakkelijker dan te zeggen: ik ben fout bezig. Zo leg je alle verantwoordelijkheid buiten jezelf. Mijn volgend stuk zal over geloof gaan, denk ik..."

SARAH KEYMEULEN EN KLAAS YSEBAERT